Hipoteka jest prawem rzeczowym, które zabezpiecza wierzytelność, dając wierzycielowi prawo zaspokojenia się z nieruchomości do oznaczonej sumy (tzw. sumy hipotecznej) bez względu na to, czyją stała się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości. Ustanowienie hipoteki w drodze umowy wymaga formy aktu notarialnego co najmniej dla oświadczenia właściciela nieruchomości obciążanej hipoteką (oświadczenie drugie strony nie wymaga formy szczególnej). Hipoteka jest jednym z najczęstszych środków zabezpieczenia kredytu bankowego. W praktyce hipoteka często jest ustanawiana w tym samym akcie notarialnym, w którym nabywca kupuje nieruchomość za środki pochodzące z kredytu. Można wówczas ustanowić hipotekę bez udziału banku, przedkładając jedynie wymagane dokumenty. Można też jednak ustanowić hipotekę samodzielnie, w osobnym akcie notarialnym. Do powstania hipoteki niezbędny jest ponadto wpis w księdze wieczystej. Hipoteką można obciążyć prawo własności nieruchomości, użytkowanie wieczyste, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, udziały w tych prawach oraz wierzytelność zabezpieczona hipoteką.

Do czynności notarialnej ustanowienia hipoteki wymagane są następujące dokumenty:

dowody tożsamości stron,
dokument potwierdzający nabycie przez właściciela nieruchomości, np. wypis aktu notarialnego umowy darowizny, sprzedaży, dożywocia; postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia (jeżeli nieruchomość została odziedziczona); akt własności ziemi; decyzja o przydziale lokalu (w razie nabycia lokalu przez przydział od spółdzielni mieszkaniowej); decyzja administracyjna (w przypadku uwłaszczenia); umowa albo postanowienie sądu o dziale spadku lub zniesieniu współwłasności nieruchomości; w przypadku hipoteki ustanawianej na spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu wystarczającej jest zaświadczenie o nabyciu spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu (wydaje spółdzielnia mieszkaniowa),
numer księgi wieczystej nieruchomości (zwykle podany w jednym z powyższych dokumentów),
umowa kredytu (zawierająca też zgodę na ustanowienie hipoteki) lub oświadczenie wydane przez bank w trybie art. 95 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe potwierdzające zawarcie umowy kredytu, wysokość zadłużenia (wraz z odsetkami i innymi kosztami kredytu) oraz zgodę na zabezpieczenie w postaci hipoteki do określonej sumy; w przypadku wierzycieli innych niż bank potrzeba jest umowa pożyczki lub inny dokument, z którego wynika zabezpieczona wierzytelność, oraz przynajmniej pisemna zgoda wierzyciela na nabycie hipoteki (albo jego stawiennictwo do aktu),
jeżeli na nieruchomości ustanowiono wcześniej inne hipoteki, to w zależności od sytuacji i woli stron potrzeba:
- oświadczenia banku wydane w trybie art. 95 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe potwierdzającego, że kredyt został spłacony i wyrażającego zgodę na wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej – w sytuacji, gdy doszło do spłaty kredytu,
- żadnych szczególnych dokumentów, jeżeli nowo ustanawiana hipoteka ma być ustanowiona i wpisana na ostatnim miejscu (z najniższym pierwszeństwem w zaspokojeniu w stosunku do pozostałych hipotek),
jeżeli nabycie nieruchomości przez właściciela nastąpiło na podstawie dziedziczenia, to również zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego stwierdzające, że podatek od spadków i darowizn został zapłacony lub że nabycie jest zwolnione od podatku,
jeżeli nieruchomość jest obciążona inną hipoteką, to dodatkowo zaświadczenie banku (ewentualnie innego wierzyciela) określające wysokość zadłużenia,
odpis skrócony aktu małżeństwa właściciela, jeżeli jego nazwisko widoczne w dokumencie stanowiącym podstawę nabycia lub księdze wieczystej różni się od obecnego,
jeżeli obciążana nieruchomość należy do majątku wspólnego małżonków lub ma innych współwłaścicieli, to potrzebna jest zgoda męża albo żony lub współwłaścicieli w formie aktu notarialnego (lub ich stawiennictwo do aktu),
jeżeli właścicielem jest osoba prawna, to potrzebny jest odpis z właściwego rejestru (np. Krajowego Rejestru Sądowego) lub dane potrzebne do jego uzyskania z systemu teleinformatycznego, a ponadto umowa lub statut osoby prawnej oraz niezbędne zgody innych organów, jeżeli są wymagane; np. w przypadku spółdzielni mieszkaniowej wymagana jest pisemna zgoda uprawnionych z tytułu spółdzielczych praw do lokali w budynku na tej nieruchomości (nawet jeśli nie są członkami spółdzielni) oraz uchwała rady nadzorczej wyrażająca zgodę na ustanowienie hipoteki.